یادداشت هفته

عروسک ها،راویان رنگارنگ روستا

یادداشتی از سحر موسوی با تصاویری از عروسک هایش

حضور عروسک های بومی هر منطقه را در کنار خودم  جزو ضروریات می دانم. بی شک همه ما علاقمندی خاصی به عروسک داریم . چه مدرن و چه سنتی. نخستین عروسکی که خریدم عروسک دختر شمالی و منطقه گیلان بود . دامنی چین دار و رنگ به رنگ , روسری یا چارقَدی که لبه های آن نوار دوزی شده بود و به طرز خاصی پشت سرش گره خورده بود. پیراهن و چادر شبی که به رسم تمام زنان خطه شمال و بخصوص گیلان به دور کمر گره زده شده بود.
تا مدت ها ظرافت دوخت این لباس ها و دقتی که بعنوان سمبل کوچکی از یک شهر و منطقه جغرافیایی باشد مرا سرگرم خود کرده بود. اینها گذشت و مدتی بعد برای گذراندن دوره های راهنمای تور در موسسه آوای طبیعت پایدار وارد موسسه شدم . موسسه ای که به واسطه حضور مدیری مهربان باعث تشویق بیشتر من به مقوله عروسک ها شد. عروسک های دوم و سوم هم وارد دنیای ذهنی من شدند و یا من وارد دنیای مهربانی و رنگ آنها شدم. گاهی عروسک ها من را راهی سفر می کردند ، سفر به شهرهای مختلف ایران و روستاهای زیبایش, و البته حضور در جوامع محلی و بومی. خالص بودن و یکرنگ بودن آنها همیشه برایم جذاب است. آشنایی با فرهنگ و خرده فرهنگ ها. آشنایی با مراسم , با تنوع غذایی هر منطقه , پوشش خاص , گویش خاص و آداب و رسوم خاص آن خطه. و حالا در کنار تمامی وسائلم برای سفر , عروسک ها نیز جایگاه خود را دارند.. حضورشان باعث لمس بهتر آن منطقه می شود.
به یاد دارم در سفری به منطقه بندرترکمن و آق قلا , با بانوی ترکمنی مشغول گفت و گو شدم، مانند بسیاری از گفت و گوهایم با بانوان در سفر. در انتها خواستم عکسی از او داشته باشم ,چون لباس متداول ترکمنی به تن داشت.
پیراهنی بلند و ساده با یک روسری قواره بلند که طرحی از گل داشت و یک سمت آن را بر دوشش انداخته بود؛ اما آن بانوی مهربان اجازه نداد. پیش خودم گفتم حالا چگونه می توانم از این زیبایی پوشش تصویری داشته باشم. در این حال , عروسک زیبای ترکمن به دادم رسید و من، بعد در سفرهایم فهمیدم که عروسک محلی آن منطقه می تواند راهگشای بسیاری از کارهای من باشد.

سحر موسوی

آنچه بالا خواندید بخشی از نوشته سحر موسوی است، راهنما و گردشگر حرفه ای. گردشگری که می رود تا لایه های پنهان زندگی زنان را در مناطق بومی درک کند و از همان منظر برای مخاطبانش سخن بگوید. همان هایی که زنان آن را در دست ساخته های خود به تصویر می کشند. حتی در عروسک هایشان. عروسک هایی که گاه می شوند نماینده یک زن در جامعه ای بومی. سحر به عروسک ها کارکردی تازه بخشیده است. او عکاس است و هرجا باید از زنان منطقه ای بگوید که دوست ندارند در قاب دوربین هیچ عکاسی، تصویری از آنها ثبت شود، عروسک های بومی را جایگزین زنان کرده است. کپی برابر اصل شاید هم فراتر از اصل چراکه عروسک های دست ساز زنان، گاه بخشی از فرهنگ فراموش شده یک سرزمینند. فرهنگی که در دستان یک بانوی هنرمند دوباره احیا می شود.


اما آنچه در ادامه می خوانید نیز یادداشت سحر موسوی است درباره موضوعی به نام عروسک.


عروسک های بومی
از کودکی تا بزرگسالی
از روستا تا شهر

همیشه از عروسک ها به عنوان بهترین دوستان فرزندانِ خود یاد می کنیم. موجوداتی بی جان که در ذهن کودکانِ ما و حتی کودکیِ همه بزرگترها جان دارند و باعث رشد تخلیل آنها می شوند.
بازی با عروسک در شکل مناسب، باعث تخلیه انرژی‌های کودک شده و نه تنها آرامش روحی او را افزایش می‌دهد بلکه باعث پویایی ذهن کودک نیز می‌شود .دنیای کودک دنیای تفکر نیست بلکه دنیای تجربه است چون کودک، نگاهی انعطاف پذیر به محیط اطراف خود دارد بنا براین روحیه ی بی آلایش کودکی , دنیایی حساس و لطیف را برای خود رقم می زند.
اما در طرف مقابل، دنیای بزرگسالی قرار دارد که او را ملزم می کند تا قدرت شناخت خویش را از محیط اطراف فراتر برده و حتی محیط هایی را که نمی تواند تجربه کند با حس تعقل درک کند.
پس می توان گفت عروسک، نمایشی سه بعدی از یک انسان است و کودکان نیز دوست دارند به این بازیچه، زندگی ببخشند.
اما آیا واقعا به عروسک ها، فقط به این دید باید نگریست!؟ نگاهی که فقط منعطف به داشتن هم بازی یا وسیله ای برای عملکرد اجتماعی فرزندمان یا پویایی ذهنش باشد؟
عروسک ها با کارکردی که برای انتقال معنا از دنیای بزرگسال به دنیای کودک ایفا می کنند، بصورت یک مثال در می آیند که با ارائه یک نماد (جسم عروسک) کودک را به درک نشانه (معنا و مفهوم عروسک) سوق می دهد.
عروسک با توجه به این که نمونه ای کوچک شده از یک انسان است در واقع کودک را با یک انسان مواجه می کند که می تواند حامل سبک پوشش ، آراستگی و … باشد که در قالب سرگرمی و گذران اوقات، او را به کسب تجربه از واقعیت بیرونی کشانده و دنیای بیرون را برای دنیای کودکانه توضیح دهد.

اما چیزی که در اینجا بسیار حائز اهمیت و قابل توجه است گرایش یا بهتر بگوییم علاقه خاص و داشتن عروسک در گروهی از بزرگسالان است. منهای مقوله نوستالژیک و نگهداری گوشه ای از خاطرات کودکی, اینکه گروهی از بزرگسالان همچنان علاقمند به داشتن عروسک و حتی ساخت و پرورش ایده های ساخت آن هستند نکته ای است که نباید به راحتی از آن عبور کرد. در اینجا دیگر مقوله دنیای بین کودکی و بزرگسالی کمرنگ می شود. چیزی که وجود دارد هویت دادن به آن عروسک است. خاصه عروسک های بومی .
هر یک از ما در دوران نوجوانی و اوایل جوانی با توجه به گرایشات خاصی فاصله کوتاهی از هویت اصلی و فرهنگ بومی خود داشته ایم. به مرور با قدم گذاشتن در وادی های مختلف و یافتن علاقمندی های خود مراجعه به آن هویت از سر گرفته می شود. حال بنظر شما چگونه می توان این فاصله یعنی جدا شدن و رِجعت دوباره را کمتر کرد؟

چه چیزی یا عاملی باعث بشود که ما به هویت و فرهنگ خود نه تنها احترام بگذاریم که آن را تبلیغ و پرورش هم بدهیم.
شاید بتوان با عوامل یا وسایلی چون عروسک های بومی این خلا را پُر کرد. البته این مقوله یکی از صدها آیتمی است که می تواند به حفظ فرهنگ و هویت کمک کند.
زمانی که مطلبی یا موضوعی در جامعه به وفور اما در چهارچوب درست خود قرار گیرد نه تنها تکراری نشده بلکه بصورت بهینه از آن می توان استفاده کرد. امکان دارد که در پایتخت کشور و یا خیلی از شهرها، پوشیدن لباس محلی و سنتی خرق عادت باشد مگر در مراسم خاص. بنابراین می توان از گزینه ای بنام عروسک استفاده کرد.
عروسک هایی که در تمام طول سال لباس سنتی و رسمی جغرافیای منطقه ای که در آن قرار دارند را به جای بزرگسالان بر تن دارند.

همانطور که اشاره شد یک عروسک، نمادی از یک انسان است در اندازه کوچکتر, بنابراین می توان این موجود بی جان را جانی دوباره داد:
با لباسی که می پوشد, آرایش مویی که دارد , تزیینات لباس , نوع پارچه , زیور آلاتی که استفاده می کند و ….
در آن صورت این عروسک نه تنها سرگرمی برای کودکان، بلکه برای بزرگسالان نیز هست و باعث افزایش علاقمندی و تحقیق در مورد فرهنگ اصیل آن خطه است که قرار است احیای هویتی داشته باشد. پای صحبت با تجربه ها نشستن و دانستن قصه ها و آیین های گذشته مطلبی است که به افزایش روند رو به رشد احیای عروسک ها و فرهنگ جوامع مد نظر کمک شایانی خواهد کرد. عروسک‌ بومی می تواند حکم یک راوی را داشته باشد یا مسافری که با حضورش فرهنگ و رسومات منطقه خود را به دیگران نشان دهد بخصوص فرهنگ روستایی که مفاهیم شیرینی را در خود نهفته دارد و با روند رو به رشد جمعیت شهری، چهره اش کمرنگ تر شده است.

شیوه ساخت

نکته دیگری که در این بین حائز اهمیت است و باید مورد توجه باشد شیوه ساخت عروسک ها است. این مورد بیشتر در بحث ثبت ملی و یا جهانی تحت عنوان میراث ملی ناملموس بیان می شود.

جناب محیط طباطبایی رئیس محترم ایکوم در این باره می گوید: این خود عروسک های بومی یک منطقه نیستند که به ثبت جهانی می رسند بلکه شیوه ساخت آنهاست که قابل ثبت است و اتفاقا باید استمرار نیز داشته باشد.

در آن صورت همین عروسک های کوچک زنده کننده هویت یک فرهنگ و منطقه خواهند بود.
عروسک‎های اقوام کاملا ًحامل خصیصه‌‏هایی از ماهیت زیست بوم خود با آرایه‌‏هایی از پوشش، طراحی، ساخت و همچنین اعتقادات فولک هستند. این داستان فقط به ساخت عروسک و اشاعه فرهنگ و پوشش منطقه خاص نیست , بلکه با احترام به تمامی باورهای مناطق مختلف ایران , عروسک کوچک می تواند زنده کننده داستان های قدیمی و حتی جدید هر منطقه باشد. داستان هایی که نسل به نسل توسط بزرگ ترها نقل شده و چه بهتر که سمبل یا نشانه ای از منطقه منتقل کننده این داستان ها باشد.

کارآفرینی با عروسک ها

از مولفه های موثر دیگر در این مورد , بحث اشتغال زایی و کارآفرینی در بومگردی است . نقش هنرهای سنتی و صنایع دستی که به عنوان عوامل اصلی خلاقیت در فضاهای بومگردی است را نباید نادیده گرفت. لباسی که به تن یک عروسک دوخته میشود صرف یک پوششِ ساده نیست. پارچه ای که استفاده میشود , طرحی که روی آن گلدوزی یا سوزن دوزی میشود, نوع رنگ انتخابی , ساده بودن یا طرحدار و گل دار بودن پارچه , حتی نخ مورد استفاده بخصوص در گذشته و تزیینات لباس نیز قابل توجه است. همه این موارد زمانی به نحو احسن در جایگاه خود ایفای نقش خواهند کرد که نمونه ای اصیل از عروسک م.رد نظر را بتوان با چشم دید تا از روی آن الگو برداری کرد و حتی با توجه به حال و هوای فعلی، تغییر کاربری نیز انجام داد.
در همین راستا , گروهی از فعالان و علاقمندان به این موضوع سالهاست که دست از تلاش برنداشته و مشغول جمع آوری مدل های اصیل عروسکهای بومی ایرانی در شهرهای مختلف کشور هستند. دوستانی که با تشویق خود نه تنها باعث زنده کردن سنت دیرینه داشتن عروسکِ اصیل در دست کودکان شده اند , بلکه مشوق خوبی برای سایر بانوان در بخش های مختلف کشور بوده اند که به فکر یافتن عروسک های اصیل خود و احیاء آنها باشند.
کاری که در کشورهای مختلف نزدیک و دور از ایران نیز انجام شده است. بجاست که در این مقوله یادی از عروسک های آیینی کشور همانند تَکتُم , عروسک عمو نوروز , عروسک عمو فیروز و .. . داشته باشیم.
عروسک هایی که یادآوری آنها در زمان های خاص ما را به داشتن فرهنگی اصیل و تامل در آن وادار می کند.

سحر موسوی
بلاگر سفر و پژوهشگر حوزه گردشگری

نمایش بیشتر

نوشته های مشابه

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

همچنین ببینید

بستن
بستن